Hafta neden 7 gündür?

Hafta hakkında kesin olarak bilmediğimiz çok şey var. Örneğin haftanın yedi günden oluşmasının kökeni konusunda rivayet muhtelif. Çeşitli dillerde günlerin isimlerinin anlamı ve neye göre dizildikleri konusu da tartışmalı. Daha pek çok soru var: Haftanın ilk günü hangisidir? Haftalar nasıl sıralanır? Tarihte başka uzunlukta haftalar kullanıldı mı? 

Haftanın yedi gün olmasının kökeni...

Hıristiyan, Musevi, İslam takvimlerinde hatta İran ve Çin takvimlerinde bir haftanın yedi günden oluşuyor olmasına rağmen neden böyle olduğuna dair kesin bir bilgimiz yoktur. Haftanın geçmişi ile ilgili, otoritelerin her birinin tartışılmaz gerçeklermiş gibi sundukları faklı kurgular vardır. Gerçekte ise haftanın neden yedi gün olduğuna dair sahip olduğumuz en kesin bilgi, kesin bir bilgimizin olmadığıdır.

Bu konudaki en yaygın açıklama, 7 günden oluşan haftanın, Roma İmparatorluğu’nda imparatorluk takviminde kullanıldığı ve tarihsel sebeplerle Hıristiyan kilisesi tarafından benimsenip geliştirildiğidir. İngiltere Krallığı bu sistemi kullanmış ve dünya geneline yayılmasını sağlamıştır.

İncil’in ilk sayfasında, Tanrı’nın dünyayı altı günde yarattığı ve yedinci günde dinlendiği yazılıdır. Bu yedinci gün, Pazartesi, Yahudi inancında Sabbath’dır.

Bazı kaynaklarda ise yedi günlük haftanın doğum yeri olarak anılan yerlerden bazıları Babil ve İran’dır. Hafta, Hıristiyanlık’tan önce de Roma İmparatorluğu’nda biliniyordu

Haftanın yedi günden oluşmasının sebebi olarak geometrik bir açıklama vardır. Yedi adet teneke kutuyu, bir tanesi ortaya gelecek biçimde bir lastik bantla birbirine bağlarsanız bir düzgün altıgen elde edersiniz. Üçten fazla herhangi başka bir sayıda dairesel cisimler için bu biçimde elde edilen şekil sabit olmayacaktır. Antik çağlardaki çadır kütükleri, yakılacak odun öbekleri ya da başka dairesel nesneler zamanla yedi sayının gizemli bir hal almasını sağlamış olabilir.

Haftanın yedi gün olmasına ilişkin bir başka tutarlı açıklama ise antik çağlarda bilinen yedi “gezegen”dir: Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs ve Satürn. Ancak, yedi günlük periyot, ay veya güneş döngüsüyle eşleşiyor görünmemektedir. Bir güneş yılı, beş günlük haftalara daha uygun bir biçimde bölünebilirdi. Beş ya da altı günlük hafta uzunluklarından oluşan bir sistem, 6x5=30 olduğu için, 29,53 gün uzunluğundaki bir sinodik aya (ay ayına) şimdiki sistemden daha uygun olabilirdi. Bir ay devresinin uzunluğunun (29,53/4= 7,3825) yaklaşık değeri olduğu için hafta yedi günden oluşuyor olabilir.

Günlerin isimlerinin anlamı 

Ayların isimleri pek çok dilde benzerlik gösterirken, gün isimleri değişik dillerde birbirinden oldukça farklıdır. Yahudiler, Sabbath dışındaki günleri sadece numaralandırırlar.

Pek çok Latin kökenli dilde günlerin isimleri antik dönemde bilinen yedi “gezegen” ile çakışır.
Fransızca’da dizgi Pazar gününde kırılıyor, ancak Latince’de Pazar dies solis (Güneş Günü) olarak adlandırılır. Pek çok Asya dilinde de (örneğin Hintçe, Japonca ve Korece) günlerin isimleriyle gezegenlerin isimleri benzerlik gösterir.

İngilizce’de bugün hâlâ Cumartesi, Pazar ve Pazartesi (Saturday, Sunday ve Monday) günleri isimlerini gezegenlerden alır. Geriye kalan dört gün ise isimlerini, adları gezegenlere verilen Roma tanrıları yerine Anglo-Sakson veya Kuzey Avrupalı tanrılardan almıştır. Tuesday, Wednesday, Thursday ve Friday isimlerini sırasıyla, Tiw, Wodan, Thor, Freya’dan almıştır. 

Gezegenlerin isimleri günlere verilirken şu sıra izlenmiştir: Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs, Satürn, Güneş. Peki, bu sıranın önemi nedir? Bu konuya ilişkin teorilerden biri şöyledir: Gezegenler dünyadan yaklaşık uzaklıklarına ya da dünya etrafında dönme periyotlarına göre sıralanırsa diziliş, Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter, Satürn biçiminde olacaktır. Bu dizilişte sondan başa gezegenler günün saatlerine denk gelecek biçimde yazıldığında;

1=Satürn, 2=Jüpiter, 3=Mars, 4=Güneş, 5=Venüs, 6=Merkür, 7=Ay, 8=Satürn, 9=Jüpiter, ..., 23=Jüpiter, 24=Mars elde edilir. Yeni Gün, bir öncekinin bittiği yerden başlar ve 1=Güneş, 2=Venüs, ..., 23=Venüs, 24=Merkür ve bir sonraki gün de 1=Ay, 2=Satürn, ...
biçiminde sıralanacaktır. Günlerin ilk saatlerine denk gelen gezegenler bize doğru sıralanışı verir. Bu bir rastlantı mı? Belki.

Haftanın 7 günlük çevrimi tarihte hiç sekteye uğradı mı? 

Yedi günlük hafta çevriminin kırıldığına ilişkin hiçbir kayıt yoktur. Takvim değişiklikleri ve reformları yedi günlük çevrimi bozmamıştır. Musa’dan beri hatta daha eski zamanlardan beri yedi günlük çevrim bozulmadan işlemiştir. Bazı kaynaklar antik Musevilerin zaman zaman fazladan bir Sabbath içeren bir takvim kullandıklarını iddia etse de bu iddia muhtemelen doğru değildir.   

Kutsal günler 

Museviler için, Tanrının dünyayı yarattıktan sonra dinlendiği gün Sabbath ibadet ve dinlenme günüdür. Hıristiyanlar için dinlenme ve ibadet günü Pazar’dır. İsa Pazar günü dirilmiştir. Müslümanlar için ibadet günü Cuma’dır. Cuma’nın kutsal gün olduğu Kuran’da geçer.

Haftanın ilk günü hangisidir? 

İncil’de haftanın son gününün Sabbath olduğu belirtilmiştir. Kutsal olmayan kaynaklarda ise Sabbath’ın bugünkü Cumartesi ile çakıştığı yer almaktadır. Böylece, Yahudi ve Hıristiyanlar haftayı Pazar gününden başlatmışlardır. Ancak Ruslar için Salı ikinci gündür. Bazı uluslar Pazartesi’yi ilk gün kabul eder. Uluslararası standartlarda da Pazartesi haftanın ilk günü kabul edilmiştir. 

Haftalar nasıl sıralanır? 

Uluslararası standart, ISO-8601 yılın her haftasını numaralandırır. Bir haftanın günlerinin bir kısmı bir yılın içinde diğerleri de başka bir yılın içinde olabilir, bu durumda hafta daha çok gününün ait olduğu yıl içersinde sayılır. Şöyle ki: Yılın ilk haftası 4 Ocak’ı ya da buna denk olarak Ocak ayının ilk Perşembe’sini içeren haftadır. Yıllar genellikle 52 haftadan oluşur, ancak Perşembe ile başlayan yıllar ve Çarşamba ile başlayan artık yıllar 53 hafta içerir.

Haftanın numarası nasıl belirlenir? 

ISO-8601’in tanımladığı anlamda hafta numarası aşağıdaki formülle belirlenebilir:

d4 = (J+31741 - (J mod 7)) mod 146097 mod 36524 mod 1461 L = d4/1460 d1 = ((d4-L) mod 365) + L Kaçıncı hafta = d1/7+1
Burada J ile Rumi Gün numarası gösterilmektedir ve o da aşağıdaki gibi hesaplanabilir:

a = (14-ay)/12 
y = yıl+4800-a 
m = ay+12×a–3 
J = gün+(153×m+2)/5+y×365+y/4 –32083

Eğer hafta numarası 1, 52 veya 53 ise haftamız iki ayrı takvim yılı içinde birden bulunabilir. Ancak bir hafta sadece bir tek yılın içinde sayılabilir. Bu durumda X yılının 31 Aralık günü X+1 yılının ilk haftasında ya da benzer biçimde X yılının 1 Ocak günü X-1 yılının 52. veya 53. haftasında yer alabilir.

Başka uzunlukta haftalar kullanılabilir mi?

Hafta bir günden uzun bir aydan kısa herhangi bir aralık olarak tanımlanabilirdi. Antik Mısır’da ve Fransız Devrimci takviminde 10 gün periyotlu haftalar kullanılmıştır. Maya’lar takvimlerinde 13 ve 20 günden oluşan haftalar kullanıyorlardı. Sovyetler Birliği 5 ve 6 günlük haftaların her ikisini de kullanıyordu. 1929-30 arasında SSCB aşama aşama 5 günlük hafta kullanımına geçti. Her çalışanın haftada bir gün izni vardı, ancak bu belirli sabit bir gün değildi. 1 Eylül 1931’de bu sistem yerini sabit bir tatil gününün olduğu 6 günlük haftaların olduğu sisteme bıraktı. Bu belirli tatil günleri ayın 6, 12, 18, 24 ve 30’na denk geliyordu. Şubat ayının 30’u yerine 1 Mart kullanılıyor ve son gün ayın 31’ne denk geldiğinde ise 6 günlük çevrimin dışında bir fazladan çalışma günü oluyordu. 26 Haziran 1940’da yedi günlük hafta sistemine geçildi.

… haftanın kaçıncı günü? 

Belirli bir tarihin haftanın kaçıncı gününe denk geleceği aşağıdaki algoritmayla hesaplanabilir (Hesaplamalarda elde edilen ondalık sayıların tam kısımları kullanılmalıdır).

14 Mart 1950 tarihi için gün=14, ay=3, yıl=1950 alınır.
a = [(14 - ay) / 12] 
y = yıl - a 
m = ay + 12 a–2 

Rumi takvim için Kaçıncı Gün = (5+gün+y+y/4+[31 m / 12]) mod 7
Miladi takvim için Kaçıncı Gün = (gün+y+y/4-[y / 100] +[y / 400]+[31 m/ 12]) mod 7
Sıfırıncı gün Pazar, birinci gün Pazartesi’dir.

Yorum Gönder

0Yorumlar